नवीन पोस्ट्सच्या सूचना मिळवण्यासाठी उजवीकडील स्तंभात असलेल्या Follow by Email पर्यायाचा वापर करुन आपला ईमेल पत्ता नोंदवा (हा पत्ता ब्लॉगलेखकाला दिसत नाही!). किंवा त्याखालील 'Follow’ बटणाचा वापर करा.

Friday, September 18, 2020

आपलं आपलं दु:ख

गालव हा विश्वामित्र ऋषींचा लाडका शिष्य. शिक्षण समाप्तीनंतर कोणतीही गुरुदक्षिणा न मागता गुरुंनी त्याला घरी परत जाण्यास अनुमती दिली. पण गुरुदक्षिणा देण्यास गालव हटून बसला. संतापलेल्या गुरुंनी मग 'ज्यांचा एकच कान काळा आहे असे आठशे पांढरेशुभ्र घोडे' गुरुदक्षिणा म्हणून मागितले. असली विचित्र गुरुदक्षिणा ऐकून गालव स्तंभित झाला नि त्याने विपुल शोक केला. मग असे घोडे मिळवण्यासाठी मदत मागायला तो ययातीकडे आला. त्याच्याकडे असे घोडे नव्हते, पण आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवणे हे त्याच्या राजेपणाला न शोभणारे. मग तो आपल्या राजेपणाला शोभेसा तोडगा त्यावर काढला. रुपगुणाची खाण अशी ख्याती असलेली आपली कन्या 'माधवी' त्याने गालवाला दिली नि तिच्या सहाय्याने तू घोडे मिळवू शकशील असा सल्ला त्याला दिला.' पण हे करतानाच ययातीने अशी अट घातली होती की तिच्या पोटी जन्मलेल्या पुत्रावर नातू म्हणून, वंशाचा दिवा म्हणून माझाच हक्क असावा.

अरुणा ढेरेंनी त्यांच्या 'काळोख आणि पाणी' या पुस्तकात माधवीच्या कथेवर लिहिले आहे. त्यात त्या म्हणतात, "विश्वामित्राने विचित्र गुरुदक्षिणा मागितल्यावर खचून गेलेल्या गालवाचा शोक (महाभारताच्या त्या कथेत) विस्ताराने वर्णन केला आहे, पण माधवीचे दु:ख किंवा सुख सांगणारी एकही ओळ नाही, एकही शब्द नाही." ही सारी गोष्ट 'गालवाची गोष्ट' म्हणून येते, दुराग्रहाचा परिणाम काय होतो हे सांगणारी बोधकथा म्हणून येते, यात माधवीला एक साधन या पलिकडे काडीचेही महत्त्व नाही.

हर्यश्व, दिवोदास, उशीनर या तीन राजांशी दोन-दोनशे घोड्यांच्या बदल्यात राहिल्यावर नि तीन पुत्र जन्मल्यावर या संपूर्ण पृथ्वीतलावर आपल्याला हवे तसे सहाशेच घोडे आहेत हे गालवाला समजले. मग तिला घेऊन गालव विश्वामित्राकडे गेला. उरलेल्या दोनशे घोड्यांऐवजी त्याने तिलाच ठेवून घेतली आणि तिच्या ठायी अष्टक नावाचा पुत्र जन्माला घातला. तिला घेऊन आलेल्या गालवाला तो म्हणतो 'अरे एवढी वणवण करण्याऐवजी हिला प्रथमच माझ्याकडे घेऊन आला असतास तर मीच हिच्या ठायी चार पुत्र जन्माला येईतो हिला ठेवून घेतले असते.' थोडक्यात त्याने त्या स्त्रीची किंमत ही आठशे घोड्यांइतकी किंवा चार पुत्रांइतकी ठरवली. नंतर ती कुठेही जाण्यास, कुणाशीही संसार करण्यास स्वतंत्र होती (पुत्रोत्पत्तीनंतरही तिला पुन्हा अक्षत कुमारी होण्याचा वर होता, म्हणे. अर्थात, हा अर्वाचीन जगात योनिशुचितेचा किंवा एकुणच लैंगिक दांभिकतेचा बडिवार माजवणे सुरु झाल्यावर घुसडलेला भाग असणार.)

अरुणा ढेरे आपल्या लेखात म्हणतात, "ज्या ज्या राजांनी तिला वापरले, त्यांतील एकाही महाभागाचे मन तिच्यात गुंतले नाही आणि तिच्या शरीराचा लोभ स्पष्टपणे व्यक्त केल्यावाचून एकही जण राहीला नाही, अगदी विश्वामित्रासारखा ब्रह्मर्षीही ह्या गोष्टीला अपवाद नाही." मग पुढे म्हणे ययातीने तिच्या लग्नाचा घाट घातला, पण तिने 'वन' हाच पती निवडला, म्हणे. आणि ती तपसाधनेसाठी वनात निघून गेली.'

चारही पुरुषांच्या दृष्टीने माधवी कितीही रुपगुणांची खाण असली तरी केवळ एक स्त्री होती, गुणवान पुत्रोत्पत्तीसाठी योग्य अशी भूमीच होती. राजे असल्याने कदाचित, पण त्या पलिकडे कुठलीही भावनिक गुंतवणूक त्यांच्याकडून संभवत नव्हती. परंतु माधवीच्या दृष्टीने एकेका पुरुषामधे गुंतत जात असतानाच तिथून बाहेर पडून पुन्हा नव्या पुरुषाबरोबर नात्याची गुंफण घालू पाहणे हे किती वेदनादायक झाले असेल हे समजण्यासारखे आहे. अशा वेळी त्या समाजमान्य लग्न नावाच्या संस्थेत शिरून पुन्हा एकवार एका पुरुषाबरोबर तोच डाव मांडण्याचा तिला वीट आला असेल किंवा जुन्या वेदनेचा आठवही नको म्हणून तिने ते नाकारले असेल अशीच शक्यता आहे. तिची कथा सांगणार्‍याने तिच्या या निर्णयाला 'तिने वन हाच पती निवडला' वगैरे चमत्कृतीपूर्ण आवरण घालून दडवण्याचा प्रयत्न केला असेल.

माधवी (किंवा एकुणच स्त्री) ही एका बाजूने दानवस्तू, पुत्रोत्पतीसाठी जमीन तर तिसर्‍या अर्थी विनिमयाचे 'चलन'ही ठरते, जिची किंमत तीन राजांनी प्रत्येकी दोनशे घोड्यांइतकी, तर विश्वामित्राने आठशे घोड्यांइतकी लावलेली आहे. जीएंच्या एका कथेतले दुय्यम पात्र म्हणते म्हणते 'एक स्त्री आणि घोडा यांत निवड करायला सांगितली तर मी नि:संशय घोड्याचीच निवड करेन.' जगात अनेक संस्कृती, धर्म फोफावले, त्यांनी स्वश्रेष्ठत्वाची द्वाही फिरवली, त्यांच्या अनुयायांनी ते श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी हजारो पुरुषांची हत्याही केली, त्यांच्या स्त्रिया पळवून पुन्हा भूमी म्हणूनच आपल्या बीजाचे आरोपण करण्यासाठी वापरल्या. सर्वच व्यवस्थांनी स्त्री ही केवळ पुरुषाचे बीज धारण करणारी भूमी म्हणूनच तिच्याकडे पाहिले आहे. ते पाहता खर्‍या अर्थाने 'सुसंस्कृत' म्हणवणारी संस्कृती अजून उभी राहायची आहे असेच म्हणावे लागेल.

बर्‍याच स्वघोषित महान संस्कृतींमधे कुटुंबव्यवस्थेची भलामण केली जाते, भ्रातृभावाचे गुणगान केले जाते, परस्पर सहकार्याच्या तत्त्वाला अनुसरण्यासाठी समाजाच्या एकजुटीला मोठे महत्त्व दिले आहे. पण अशा तथाकथित महान संस्कृतींमधेही माधवीची वेदना तिने सांगावी आणि कुणी ऐकावी असे कुणी नसावेच, गालवाचा उरबडवा शोक ऐकून माफक हेलावणार्‍या बधीर मनाच्या समाजात इतका संवेदनशील कान तिला मिळाला नसावा.

हीच वेदना 'चेखव'च्या 'मिझरी' या कथेमधल्या घोडागाडीवाल्या 'पोत्पोव'चीही. दोघांच्या दु:खाचे मूळ वेगवेगळे असले तरी जातकुळी एकच. परंतु दोन्ही लेखकांमधे मात्र फरक आहे. व्यासांच्या - किंवा ज्याने कुणी ही 'गालवाची' कथा महाभारतात घुसडली त्याच्या - संवेदनशीलतेला माधवीच्या वेदनेचा स्पर्शही झाला नाही. चेखवच्या पोत्पोवचे दु:ख एका 'माणसाचे' तेव्हा ते तर दखलपात्र आहेच, पण त्याच्या गाडीला जोडलेल्या घोडीबाबतही चेखव किती जागरुकतेने विचार करतो आहे हे नोंदवले तर व्यासांची माधवीप्रती असलेली संवेदनाहीन वृत्ती अधिकच अधोरेखित होते. चेखव कथेच्या सुरुवातीलाच लिहितो, "ती घोडी विचारात हरवल्यासारखी दिसत होती. आपल्या परिचित काळ्या करड्या परिसरातून, जन्मजात वागवलेल्या त्या नांगरापासून दूर करून असल्या चिखल राडाने भरलेल्या, भगभगीत दिव्यांनी भेसूर दिसणार्‍या, सदैव घाईत असलेल्या माणसांच्या गर्दीने ओसंडून वाहणार्‍या नि त्यांच्या निरंतर कोलाहलाने वीट आणणार्‍या परिसरात येऊन पडलेला कुणीही विचारात पडणारच."

वृद्धापकाळीचा आधार असलेला आणि घरातील एकमेव सोबत असलेला एकुलता एक कमावता मुलगा गमावल्याचे पोत्पोवचे दु:ख जगातील चिरंतन आणि तरीही प्रत्येकाचे वैयक्तिक असलेले. चेखव म्हणतो "त्याचे हृदय फुटून जर त्याची वेदना वाहती झाली असती तर त्याच्या प्रलयात सारे जग बुडून गेले असते इतकी ती तीव्र होती." सांगून आपले दु:ख हलके करावे अशी एकही व्यक्ती त्या जगात त्याला सापडत नव्हती. त्याच्या गाडीतून प्रवास करणार्‍यांपैकी लष्करी अधिकारी, दारु पिऊन तर्र झालेले तीन उद्धट तरुण, तसंच एक पोस्टमन, खानावळीत भेटलेला तरुण यांना तो ते सांगू पाहतो. त्यासाठी तो त्यांच्या संवादात माफक भाग घेऊन त्यासाठी त्यांच्याशी तात्पुरते नातेही जोडू पाहतो. पण तरीही त्याचे ऐकून घेण्याइतकी फुरसत वा इच्छा त्याच्या जगात कुणालाही नाही.

दु:ख सांगून हलके होते असे म्हणतात. म्हणूनच आनंदाच्या प्रसंगापेक्षाही दु:खाच्या प्रसंगी आस्थेने विचारपूस करायला येणारे सुहृद, आप्तस्वकीय जितके अधिक तितका समाजाचे बंध अधिक बळकट मानता येतात. परंतु पोत्पोवला असे जवळचे कुणीही नाही. त्याचा एकमेव सुहृद गमावल्यानंतर ते दु:ख बोलून हलके करावे अशी एकही व्यक्ती त्याच्या आसपास नव्हती. हे तत्कालिन रशियन समाजावरचे भाष्यच आहे, जसे माधवीची कथा ही त्याकाळच्या -आणि बहुधा आजच्याही- भारतीय समाजातील सामाजिक नीतिनियमांचा आरसा मानता येते.

माधवीसाठी सहानुभूतीचा कान जसा तत्कालीन भारतीय समाजात नव्हता तसाच पोत्पोवसाठी तो त्याच्या रशियन समाजातही अस्तित्वात नव्हता. तो सांगेल ते निमूटपणे ऐकणारी घोडी तरी पोत्पोवकडे होती, जिच्याशी आपण बोलतो, तिला आपले म्हणणे समजते हे समजणार्‍या पोत्पोवला तितके समाधान तरी आहे. माधवीसमोर असा कुठला एकतर्फी पर्यायही उपलब्ध नाही. बंद कानांच्या मनुष्यांच्या समाजापेक्षा तिने अरण्य जवळ करावे हे त्या समाजाची लायकी दाखवून देणारे सणसणीत स्टेटमेंट आहे असे मी मानतो. नवपरिणित पत्नीसोबत पहिली रात्र व्यतीत करुन आलेल्या पुरुषाला 'माल खरा की खोटा' हा बेशरम प्रश्न विचारणार्‍या जातपंचायती आजही या देशात सक्रीय असल्याने माधवीने अजूनही अरण्यातच राहावे अशी परिस्थिती आहे असे म्हणावे लागेल.

पण जशी अरुणा ढेरेंना माधवीची गोष्ट तुम्हा-आम्हाला सांगावीशी वाटली तसेच 'चन्द्रप्रकाश देवल' यांना तिची वेदना शब्दबद्ध करावीशी वाटली. त्यांनी लिहिलेल्या 'बोलो माधवी' या साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्या दीर्घकाव्याच्या माध्यमातून त्यांनी ती मांडली आहे. त्यातच एका सर्गात त्यांनी चेखवची कथा आणि माधवीची कथा यांची सांगड घातली आहे. प्रसिद्ध कवयित्री आसावरी काकडे या यांनी देवलांची ही दीर्घकविता मराठीमध्ये आणली आहे.  त्यातील एका सर्गामध्ये त्यांनी चेखवचा पोत्पोवचे आणि माधवीचे दु:ख यांना परस्परांसमोर ठेवले आहे. त्यातील हा एक भाग.

-oOo-

-: आपलं आपलं दु:ख :-

आज चेकॉव्हची 'ग्रीफ'** कथा वाचताना
राहून राहून वाटतं आहे
पोत्पोवनं शेवटी
आपल्या मुलाचं दु:ख
सांगितलं आपल्या टांग्याच्या घोड्याच्या कानात
तशी तू ही खरोखरच सांगितली असशील
आपल्या मनातील व्यथा
एखाद्या श्यामकर्ण घोड्याच्या कानात...
तुला तर सांगायच्या होत्या
तीन-तीन मुलांच्या जन्म-वेदना...
पण ऐकणारं कोण आहे
या बधीर वस्तीत?
संवेदना एक शिवी आहे इथे!

घोडाच होऊ शकतो
दु:ख जाणणारा मित्र...
या गजबजलेल्या
स्थितप्रज्ञ आणि विरक्त जगात!
जिथे माणसाला काही सांगणंच
यातनामय असतं...
याचना करण्यासारखं आहे
या बहिर्‍या समाजाला आवाज देणं...

आणि घोडे...
तुझ्या बदल्यात मिळवलेले असूनही
तुझी संपत्ती नसलेले...
सांग कुठे शोधू त्यांना?
कुणाच्या तरी राजसूय यज्ञात
स्वाहा होऊन गेलेत सगळे!

माधवी!
त्या काळातलं काहीच उरलं नाही आता...
राजप्रासादांच्या भिंती तर असतात नेहमी
मुक्या आणि बहिर्‍याच...
झरोक्यांना बोलतानाही
ऐकलं नाही कधी कुणी...

समया केव्हाच विझून गेल्यायत
पलंग वाळवीनं खाऊन टाकलेत
देणं घेणं उरकून
मागे राहिला आहे
एकमेव साक्षी... अंधार!
त्याला काहीच दिसत नाही
आणि सूर्यानं काही पाहिलं नाही...!

तुला न समजू शकण्याची यातना
तुझ्या दु:खापेक्षा भयंकर होत चालली आहे!
थोडं जरी असतं समाधान
तरी जतन केलं असतं हृदयात...
पण या सलणार्‍या विषादाचं काय करू?
आणि माधवी होऊन समजून घेणं
तर उपमर्दच आहे एक प्रकारचा...!
---

* हा अनुवाद ’विजय पाडळकर’ यांच्या ’कवडसे पकडणारा कलावंत’मधून साभार.

**इथे तपशीलात थोडा गोंधळ होऊ शकतो. 'चेखव'च्या दोन कथा आहेत. पैकी पहिली कथा जी आहे ती एका वृद्ध घोडागाडीवाल्याची कथा आहे, जिचा अनुवाद बहुधा 'मिझरी' या शीर्षकाने पाहण्यात येतो,. ज्यात आपल्या मुलाच्या मृत्यूचे दु:ख कुणाला सांगून हलके करावे इतके जवळचे कुणी नसलेला, इतर 'माणसांना' त्याच्या दु:खाशी घेणेदेणे नसल्याने अखेरीस तो आपल्या गाडीला जोडलेल्या घोडीलाच सांगून आपले दु:ख हलके करतो. दुसरी कथा - जी 'ग्रीफ' या शीर्षकाने अनुवादित केलेली पहायला मिळाली - त्यातही एक वृद्ध आपल्या आजारी पत्नीला घोडागाडीतूनच हॉस्पिटलमधे घेऊन चालला आहे. शीर्षक आणि कथेची पार्श्वभूमी बरीच जवळपास असल्याने गोंधळ होऊ शकतो. इथे अपेक्षित असलेली कथा ही पहिली - 'मिझरी' - आहे.

-oOo-

पुस्तक: बोल माधवी
कवी: चन्द्रप्रकाश देवल/आसावरी काकडे
प्रकाशक: राजहंस प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी (२००७)
पृ. ४८-४९

Thursday, June 25, 2020

जागृतीच्या वृक्षाखाली

( कवी: म. म. देशपांडे )

मराठी भावकवितेच्या उधाणकाळात मराठी संस्कृती, मराठी वाचक वयात आलेला नव्हता. काहीसा पौगंडावस्थेत होता म्हणू. आजही तो वय वाढून बसलेल्या आणि स्वप्नपाकळ्यांशी खेळत ’शी लव्ज मी, शी लव्ज मी नॉट’ करत बसलेला प्रौढपौगंड दिसतो. आणि कविताही ’आय लव्ह यू, डु यू लव्ह मी’ असे थेट नजरेला नजर भिडवून विचारणार्‍या बेदरकार प्रेमिकापेक्षा, काळजीपूर्वक क्रमवारी लावलेल्या प्रेमगीतांची मिक्स कॅसेट संभाव्य प्रेमपात्राला पाठवणारा किंवा त्याच गाण्यातील शब्दांचा कोट करुन आपली भावना पोचवणारे पत्र- खाली नाव न लिहिता पाठवणारी सलज्ज प्रेमिक अथवा प्रेमिकाच राहिलेली होती.

त्यामुळे चित्रपटाच्या उदयकाळात जसे चुंबनाऐवजी दोन फुलांची टक्कर दाखवून संकेताने काम भागवले जाई तसे कवितेतही ’कसा गं गडे झाला, कुणी गं बाई केला राधे तुझा सैल अंबाडा’ म्हणत झाल्या शृंगाराचे पडद्याआडून वर्णन केले जाते. अगदी भाऊसाहेब पाटणकरही मॉडर्न होत शायरीच्या माध्यमातून याकडे जाताना ’सांग वा सांगू नको, राधे आम्हाला समजते । सैल व्हाया अंबाडा, काही और व्हावे लागते" असे म्हणतात. थोडक्यात भावकविता अंबाड्याच्या पलीकडे जाऊन बॉबकटपर्यंत उतरायला तयार नव्हती. (अलीकडच्या काही अ-भावकविता मात्र केस पिंजारुन, पुलं म्हणतात तसे ’रुंडमाळा उसन्या आणून, गळ्यात घालून’ थयथया नाचताना दिसतात. पण ते जाऊ द्या.)

म.म.ची ही कविता वाचू मला राहून राहून बोरकरांची ’जपान रमलाची रात्र’ आठवत होती. ती कविता जरी अगदी हॉलिवूडी शृंगाराच्या पातळीवर पोहोचली नसली तरी सूचकतेच्या सीमा ओलांडून गेली. तरी ’आणि तरंगत डुलू लागली, नौकेपरी शेज’ किंवा ’स्तनाकार पेले’, ’अभिष्ट चिंतून आम्ही त्यांचे भिडवियले काठ’ म्हणत शृंगारक्रीडेचे सौंदर्यवर्णन करण्यास धजावली.

पण वरवर पाहता ही कविता आणि जपान रमलाची रात्र यात काय साम्य आहे असा प्रश्न पडेल. मला त्या जपानी रमलाच्या रात्रीचा उत्तरार्ध म्हणा वा उपसंहार या कवितेमध्ये दिसतो. म्हणून हे सारे अपसव्य.
---

जागृतीच्या वृक्षाखाली
स्वप्न-पाकळ्यांचा सडा :
ओठांवर रेंगाळतो
स्पर्श ओठांचा तेव्हढा

हाले काळजाचे पान
येता झुळूक जराशी;
हळुवार कुजबूज
आता बसली तळाशी.

उन्हे आली वर तरी
गात्रांवर स्पर्श-छाया;
चांदण्यात न्हाऊनिया
केस वाळवी दुनिया.

स्वप्नसडा भवताली :
दृष्टी धुंडाळिते वाट;
धुके सरता समोर
जग उघडे अफाट

क्षण ओढी पुढे पण
मागे पाठ फिरवेना;
सुख सांडले जेथे ती
जागा दूर करवेना!

-oOo-

पुस्तक: अंतरिक्ष फिरलो, पण...
कवी: म. म. देशपांडे (संपादक: द. भि. कुलकर्णी, श्याम माधव धोंड)
प्रकाशक: पद्मगंधा प्रकाशन
आवृत्ती पहिली (२००६)
पृ. ३१

Monday, June 8, 2020

कणा

( कवी : कुसुमाग्रज )


’ओळखलंत का सर मला' - पावसात आला कोणी
कपडे होते कर्दमलेले केसावरती पाणी.
क्षणभर बसला नंतर हसला बोलला वरती पाहून :
’गंगामाई पाहुणी आली, गेली घरट्यात राहून;
माहेरवाशीण पोरीसारखी चार भिंतीत नाचली
मोकळ्या हाती जाईल कशी- बायको मात्र वाचली
भिंत खचली चूल विझली होते नव्हते नेले
प्रसाद म्हणून पापण्यांमधे पाणी थोडे ठेवले-
कारभारणीला घेऊन संगे सर, आता लढतो आहे
पडकी भिंत बांधतो आहे. चिखलगाळ काढतो आहे'-
खिशाकडे हात जाताच हसत हसत उठला,
’पैसे नको सर, जरा एकटेपणा वाटला-
मोडून पडला संसार तरी मोडला नाही कणा
पाठीवरती हात ठेवून नुसते लढ म्हणा.'

-oOo-

पुस्तक: प्रवासी पक्षी
कवी : कुसुमाग्रज
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
सहावी आवृत्ती (दुसरे पुनर्मुद्रण) (२००२)
पृ. ५

Saturday, June 6, 2020

नट

( कवी : कुसुमाग्रज )

नांदीनंतर
पडदा उघडला
तेव्हा मी तुडुंब भरलेला होतो
हजारो रंगीबेरंगी शब्दांनी,
शरीरभर रोरावणाऱ्या
          असंख्य आविर्भावांनी,
भीतींनी, आशांनी, अपेक्षांनी;
आता
भरतवाक्य संपल्यावर
सर्व प्रेक्षालय रिते झाले आहे
आणि संहितेत नसलेल्या
          प्रयाणाची तयारी करीत
मी उभा आहे
रंगमंचावर, एकटा,
समोरच्या प्रेक्षालयाप्रमाणेच
संपूर्ण रिकामा.

मी उच्चारलेले
काही शब्द, अजूनही
प्रेक्षालयातील
धूसर मंदप्रकाशित हवेवर
पिंजारलेल्या कापसासारखे
          तरंगत आहेत,
माझे काही आविर्भाव
रिकाम्या खुर्च्यांच्या हातांना
बिलगून बसले आहेत,
मी निर्माण केलेले
          हर्षविमर्षाचे क्षण पावसाने
फांद्यांवर ठेवलेल्या
थेंबासारखे
भिंतींच्या कोपऱ्यावर
थरथरत आहेत
अजूनही.
हा एक दिलासा
माझ्या रितेपणाला.
नाटक संपल्याची खंत-
ती आहेच.
नाटक नव्हे, तीन तासांचे
एक अर्करूप अस्तित्व
संपले आहे.
पण संपले आहे ते फक्त
इथे- माझ्याजवळ.
माझ्या त्या अस्तित्वाच्या
कणिका घेऊन
हजार प्रेक्षक घरी गेले आहेत;
मी एक होतो
तो अंशाअंशाने
हजारांच्या जीवनात
          - कदाचित स्मरणातही-
वाटला गेलो आहे.

-oOo-

पुस्तक: मुक्तायन
कवी : कुसुमाग्रज
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
तिसरी आवृत्ती (पुनर्मुद्रण) (२०००)
पृ.  ५-७

मुक्त

( कवी : कुसुमाग्रज )

पिंजरा तोडून
मुक्त झालेला तो पक्षी

--जखमी पंखांतील रक्ताने
हिरव्या भूमीवर
लाल नागमोड उमटवीत
उडतो आहे
आपल्या घरट्याकडे,
कदाचित्
आपल्या मृत्यूकडेही.

पण--
त्याच्याकडे करुणेने पाहणारे
सारे आकाशही
हिरावून घेऊ शकत नाही
रक्तात माखलेला
त्याचा आनंद... अभिमान...
पिंजरा तोडल्याचा.

-oOo-

पुस्तक: मुक्तायन
कवी : कुसुमाग्रज
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
तिसरी आवृत्ती (पुनर्मुद्रण) (२०००)
पृ.  ११२

Monday, June 1, 2020

आडदांड

(कवी: कुसुमाग्रज)

वर्षाकालीन उन्मादाने
हे आडदांड मेघ
या पाताळदरीच्या हिरव्यागर्द
यौवनावर उतरतात,
आणि तिचे प्रफुल्ल अस्तित्व
धूसर ओल्या आवेगाने जेव्हा
मिठीत कुसकरतात,
तेव्हा दरीत दडलेल्या
पाखरांचे आर्त तीक्ष्ण स्वर
धुक्याचे पटल तोडीत
येथपर्यंत येतात--आकाश उसवीत.

हा असेल
दरीच्या अंतिम भोगानंदाचा
सुखान्त चित्कार,
किंवा बलात्कारितेने
सूर्याला घातलेली
प्राणांतिक हाकही.

-oOo-

पुस्तक: पाथेय
कवी: कुसुमाग्रज
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी, तिसरे पुनर्मुद्रण (२०१२)
पृ. ७२

लाल थेंब

(कवी: कुसुमाग्रज)


या अफाट
पांढऱ्याशुभ्र बर्फाळावर
आसवांना अस्तित्वच नाही,
म्हणून हे रक्ताचे लाल थेंब
तू त्यावर उधळीत गेलीस ?

-oOo-




पुस्तक: पाथेय
कवी: कुसुमाग्रज
प्रकाशक: पॉप्युलर प्रकाशन
आवृत्ती दुसरी, तिसरे पुनर्मुद्रण (२०१२)
पृ. ५६